Konularına Göre Şiir Türleri ve Özellikleri

Şiir denilince herkesin aklına farklı bir tarif gelebilir lakin eminiz bunların en büyük ortak noktası kesinlikle his olacaktır. Zira bazen ciltlerce kitapta anlatılamayan bir his, iki satırlık bir şiirde anlatılarak okuyucu için eşsiz dünyaların kapısını aralayabilir. Şiirin bu güçlü hali nedeniyle insanlık kendini kelamla söz etmeye başladığı günlerden beri şiirler söyleniyor ya da şiirler yazılıyor.

Edebiyat tipleri ortasında en eskilerden bir tanesi olan şiir, kendi içinde de cinslere ayrılıyor. Elbette kimi teknik detaylarla sınıflandırılan şiirler var lakin biz bu yazımızda şiirin konusuna nazaran sınıflandırılarak oluşturulmuş cinslerine odaklanacağız. Elbette ayrıntılara geçmeden evvel şiir nedir sorusu üzerinde biraz durarak şiirin tarihinden bahsetmemek olmaz. Gelin şiir nedir, cinsleri nelerdir biraz daha yakından bakalım.

Şiir nedir? Tarihi, şiir tipleri ve özellikleri:

  • Şiir nedir?
  • Şiir tarihi
  • Konularına nazaran şiir tipleri ve özellikleri:
    • Lirik şiir
    • Pastoral şiir
    • Epik şiir
    • Didaktik şiir
    • Satirik şiir
    • Dramatik şiir

Hatırlayalım, şiir nedir?

En temel tarifiyle şiir; hislerin, fikirlerin ya da bir hayalin kendi içinde bir tertibe sahip mısralar ile ahenkli bir lisan kullanılarak anlatılmasıdır. Edebiyat tipleri ortasında en eskilerden bir tanesi olan şiir hakkında bugüne kadar yapılan sayısız tarif vardır.

Örneğin Ahmet Haşim şiir için ‘Nesre çevrilmesi mümkün olmayan nazım.’ demiştir.. Cahit Sıtkı Tarancı ise şiir için ‘Şiir, sözcüklerle hoş biçimler kurma sanatıdır.’ demiştir. Şiir; hece ölçüsü ile, aruz ölçüsü ile ya da özgür ölçü ile yazılabilir. Kendine mahsus özellikleri ortasında şiiri düz yazıdan ayıran en temel nokta, nasıl yazılırsa yazılsın kendi içinde bir ahenge sahip olmasıdır.

Şiir tarihi:

Şiirin tarihî seyahatinin ayrıntıları elbette öbür bir yazının konusu lakin tarihte karşımıza çıkan ilk şiirlerden bahsetmek gerekirse Antik Yunan demek mümkün. İngilizce şiir manasına gelen poetry kelimesi de aslında Antik Yunan kökenlidir. Şiir kavramı ile Antik Yunan’da karşılaşıyor olsak bile aslında tarihte her vakit şiir vardı.

Sözlü edebiyat eserleri maalesef bugüne gelemediği için yazılı kaynaklara baktığımız vakit milattan evvel 2500’lü yıllarda Mısır hiyerogliflerine kazınmış şiirler buluyoruz. Milattan evvel 2000’li yıllarda Sümerler, milattan evvel 2300’lü yıllarda Akadlar, İbraniler, Çinliler, Araplar, Persler, Türkler ve daha birçok eski medeniyet his ve fikirlerini anlatmak için şiire başvurmuştur.

Konularına nazaran şiir tipleri ve özellikleri:

  • Lirik şiir
  • Pastoral şiir
  • Epik şiir
  • Didaktik şiir
  • Satirik şiir
  • Dramatik şiir

Lirik şiir:

Coşkulu bir lisan kullanılarak his ve fikirlerin anlatıldığı şiirler lirik şiir olarak isimlendirilir. Antik Yunan’da bu cins şiirler lir ismi verilen bir enstrümanla söylendikleri için bu formda isimlendirilmiştir. Temel emeli okuyucuya ve dinleyiciye ağır his transferi yapmaktır.

Örnek;

Endülüs’te Raks
Zil, şal ve gül. Bu bahcede raksın bütün suratı…
Şevk akşamında endülüs üc kez kırmızı.
Aşkın sihirli müziği yüzlerce dildedir
İspanya neş’esi ile bu akşam bu zildedir.
Yelpaze çevrilir üzere birden dönüşleri,
İşveyle devriliş, örtünüşleri…
Her rengi istemez, gözümüz artık aldadır.
İspanya dalga dalga bu akşam bu şaldadır..
Alnında halka halka aşüfte kakülü
Gögsünde yosma gırnatanın en hoş gülü…
Raks ortasında bir durup oynar, yürür üzere;
Bir baş çevirmesiyle bakar öldürür üzere…
Gül ciltli, kor dudaklı, kömür gözlü sürmeli,
Şeytan diyor ki, sarmalı yüz kez öpmeli.
Gözler kamaştıran şala, meftun eden güle
Her kalbi dolduran zile, her sineden “Ole!”
Yahya Kemal Beyatlı

Pastoral şiir:

Çoban şiiri olarak da isimlendirilen pastoral şiir, doğal hoşlukların ve kır hayatının anlatıldığı şiir çeşididir. Bu şiir cinsinde sade bir anlatım öne plana çıkar. Bir çobanın ağzından yazılan idil ve karşılıklı konuşma biçiminde yazılan eglog olmak üzere iki temel biçimi vardır.

Örnek;

Çoban Çeşmesi
Derinden derine ırmaklar ağlar,
Uzaktan uzağa çoban çeşmesi,
Ey suyun sesinden anlıyan bağlar,
Ne söyler su dağa çoban çeşmesi.
“Goynunu Tatlı’nın aşkı sarınca
Yol almış hayatın ufuklarınca,
O süratle dağları Ferhat yarınca
Başlamış akmağa çoban çeşmesi…
“O vakit başından aşkındı sıkıntısı,
Mermeri oyardı, taşı delerdi.
Kaç yanık yolcuya soğuk su verdi.
Değdi kaç dudaga çoban çesmesi.
Vefasız Aslı’ya yol gösteren bu,
Kerem’in sazına yanıt veren bu,
Kuruyan gözlere yaş gönderen bu…
Sızmadı toprağa çoban ceşmesi.
Leyla gelin oldu,
Mecnun mezarda,
Bir susuz yolcu yok artık dağlarda,
Ateşten kızaran bir gül ararda,
Gezer bağdan bağa çoban çeşmesi,
Ne şair yaş döker, ne aşık ağlar,
Tarihe karıştı eski sevdalar.
Beyhude seslenir, beyhude çağlar,
Bir sola, bir sağa çoban çeşmesi…
Faruk Nafiz Çamlıbel

Epik şiir:

Destansı bir anlatıma sahip olan ve dinleyenlere ağır his transferi yapmak için söylenen epik şiir, Yunanca destan manasına gelen epope kelimesinden türetilmiştir. Epik şiirlerde genel olarak savaş öyküleri, kahramanlık hikayeleri ve yiğitlik maceraları işlenir.

Örnek;

Kalktı göç eyledi Avşar elleri,
Ağır ağır giden eller bizimdir.
Arap atlar yakın eder ırağı,
Yüce dağdan aşan yollar bizimdir.
Belimizde kılıcımız Kirmani,
Taşı deler mızrağımın temreni.
Hakkımızda devlet etmiş fermanı,
Ferman padişahın,dağlar bizimdir.
Dadaloğlu’m birgün arbede kurulur,
Öter tüfek davlumbazlar vurulur.
Nice koçyiğitler yere serilir,
Ölen ölür, kalan sağlar bizimdir.
Dadaloğlu

Didaktik şiir:

Okuyucusuna ve dinleyicisine belli bir mevzuyu anlatmak ve öğüt vermek emeliyle yazılan şiirler didaktik şiir olarak isimlendirilir. Edebiyatımızda ta’limî olarak da isimlendirilen didaktik şiirlerin temel hedefi öğretici olmak olduğu için his istikametinden zayıf olabilir.

Örnek;

Karga ile Tilki
Bir kola konmuştu karga cenapları;
Ağzında bir modül peynir vardı.
Sayın tilki kokuyu almış olmalı;
Ona nağme yapmaya başladı:
“Ooooo! Karga cenapları, merhaba!
“Ne kadar hoşsunuz; ne kadar şirinsiniz
“Gözüm kör olsun yalanım varsa
“Tüyleriniz üzereyse sesiniz
“Sultanı sayılırsınız bütün bu ormanın.”
Keyfinden aklı başından gitti bay karganın;
Göstermek için hoş sesini
Açınca ağzını düşürdü nevâlesini.
Tilki kapıp onu dedi ki: “Efendiciğim,
Size küçük bir ders vereceğim;
Alıklar olmasa iş kalmaz açık gözlere;
Böyle bir ders de kıymet sanırım bir peynire”
Karga şaşkın, mahcup biraz da geç lakin,
Yemin etti gayrı faka basmayacağına.

Satirik şiir:

Bir kişinin, bir durumun ya da bir olayın şair tarafından eleştirel bir lisanla anlatıldığı şiirler satirik şiir olarak isimlendirilir. Didaktik şiirlerle emsal özellikler taşırlar lakin satirik şiir birçok vakit hayli iğneleyici bir lisanla eleştirdiği için kendine has bir anlatım biçimine sahiptir.

Örnek;

Pek rengine aldanma felek eski felektir
Zira feleğin meşreb-i nâ-sâzı dönektir
Ya bister-i kemhâda, yâ virânede can ver
Çün bay ü gedâ hâke birlikte girecektir
Allaha sığın şahs-ı halimin gazabından
Zira yumuşak huylu atın çiftesi pektir
Yaktı birçok canlar o nezaketle tebessüm
Şirin dahi kasdetmesi cana gülerektir
Bed asla necabet mi verir hiç üniforma
Zerdüz palan ursan eşek yeniden eşektir
Bed mâye olan anlaşılır meclis-i meyde
İşret, güher-i âdemi temyize mihenktir
Nush ile yola gelmeyeni etmeli tektir
Tekdir ile uslanmayanın hakkı kötektir
Nâdânlar eder sohbet-i nâdânla telezzüz
Divânelerin hemdemi divâane gerektir
Aff ile mübeşşer midir eshâb-ı meratip
Kanun-i ceza âcize mi hâs demektir
Milyonla çalan mesned-i izzetde serefrâz
Birkaç kuruşu mürtekibin câyı kürektir
İman ile din, akçadır erbâb-ı gınâda
Namus ü hamiyyet kelamı kaldı fukarada
Ziya Paşa

Dramatik şiir:

19. yüzyılda tiyatroların düz metinlere geçmesinden öncesine kadar tiyatro oyunlarında kullanılan lisan, dramatik şiir olarak isimlendirilir. Shakespeare tarafından kaleme alınan ve sahnelenen oyunlar dramatik şiir tipinin en kıymetli örnekleri ortasındadır.

Örnek;

Eşber
Halketsem esirlerle leşker,
Mahveylesem ordularla asker,
Olsa bana daima mülûk çâker;
Cinsince o iktidar münker,
Fevkimde uçar tuyûr-u kemter!
Âvâze-i dehr iken tanînim,
Gördüm ana değmiyor enînim;
Milletlere karşı âhenînim;
Bir âfete karşı nazenînim.
Afetse de ey ilâh göster!
Bilmem bana ân mı, şân mı lâzım?
Gülbün mü ya kehkeşân mı lâzım?
Âguuş-u vefâ-nişân mı lâzım?
Bir pençe-i hun-feşân mı lâzım?
Canan mı hoş, cihan mı hoş-ter?
Abdülhak Hâmit Tarhan

İnsanlığın kendini kelamla anlatmaya başladığı günden beri en sık başvurduğu edebiyat cinslerinden olan şiir nedir sorusu üzerinden tarihine göz attık ve mevzularına nazaran şiir tiplerinden bahsederek örneklerle açıkladık.